Na przestrzeni wieków zmieniał się wygląd mozaik, ale zawsze do ich produkcji wykorzystywano materiały, które nie zmieniały się z upływem czasu. Dużą wytrzymałość na zużycie, olbrzymie bogactwo kolorów, trwałe zabarwienie, cechy te powodowały, że kamień był najlepszym surowcem do ich produkcji.
Najstarsze greckie mozaiki układano z otoczaków. Technika ta to tzw. opus barbaricum. Otoczaki, fragmenty skał, zaokrąglone i wygładzone przez rzekę lub morskie fale były łatwo dostępnym materiałem. Najczęściej używano otoczaków w kolorach białym i czarnym, mniejsze fragmenty przedstawienia układano z czerwonych i żółto-brązowych. Rozmiary kamieni były bardzo różne, najczęściej ich średnica wynosiła od 1 do 2 cm. Przy sporządzaniu detali, wykorzystywano otoczaki, których średnica była mniejsza niż 5 mm. Przykładem takich mozaik są posadzki z Pelli, jedne z najdoskonalszych przedstawień wykonanych z otoczaków. W "Polowaniu na lwa", datowanym na koniec IV wieku p.n.e., mozaikarz zastosował technikę do tej pory nie znaną- oddzielił poszczególne części przedstawienia cienkimi ołowianymi blaszkami.

     W okresie hellenistycznym do produkcji mozaik zaczęto wykorzystywać nieregularne fragmenty marmuru. Były to odpadki powstałe podczas prac rzeźbiarskich i budowlanych, układane bez żadnej wstępnej obróbki. Technika ta to tzw. opus segmentatum. Wprowadzenie tesser- kostek wycinanych z kamienia i innych materiałów, miało na celu zbliżenie mozaik do malarstwa, co jest wyraźnie widoczne od końca IV w. p.n.e.; starsze przedstawienia swoim wyglądem przypominały dywany. Wykorzystanie małych sześcianów umożliwiało większy realizm przedstawienia oraz dopracowanie szczegółów, wymuszało dodatkowe etapy pracy- rozbicie kamienia, pocięcie go w kostki. Surowce do produkcji tesser wciąż były pozyskiwane z innych warsztatów rzemieślniczych jako odpadki produkcyjne, ale zdarzało się, że do prac związanych z wyszukanym przedstawieniem nie wystarczyły odpadki, konieczne było wydobycie materiału z kamieniołomu

takim, który miał akurat dostępny. Zmiany w palecie barw mogą oznaczać, że w regionie, w którym występowało to zjawisko, była słabo rozwinięta struktura handlu, załamał się system dystrybucji materiałów, możliwe także, że przestano wykorzystywać część kamieniołomów.
     Tessery wykonane z innych materiałów, takich jak paciorki, kamienie szlachetne i półszlachetne, szkło, były powszechnie wykorzystywane w okresie hellenistycznym, gdy starano się jak najdokładniej kopiować dzieła malarzy, zastępowały także kamienie o kolorach bardzo rzadko występujących w przyrodzie- odcienie zielonego i niebieskiego. Przykładem tak dopracowanych mozaik, do produkcji których użyto szklanych tesser są wspominane już przedstawienia z Delos. Wzory zdobiące Dom Dionizosa czy też Dom Masek wykonano w opus vermiculatum, technice w której tessery mają nie rzadko krawędź o boku 1 mm . Nazwa opus vermiculatum pochodzi od łacińskiego słowa vermis- robak. W I w. n.e., kostki szklane stały się najczęściej wykorzystywanym materiałem przy produkcji mozaik ściennych i sklepieniowych.
Tessery produkowano również z terakoty. W krajach takich jak Brytania, gdzie nie występował czerwony kamień, terakota była najpopularniejszym materiałem, który go zastępował. Kostki wykonywano z dachówek, z fragmentów naczyń lub specjalnie formowano i wypalano.
Po zgromadzeniu materiału, następnym zadaniem było pocięcie go w kostki o wymaganym rozmiarze i kształcie. Wykorzystywano w tym celu młoty ka-

mieniarskie", którymi uderzano w kawałki kamienia lub innego materiału, oparte na przecinaku w kształcie klina. W momencie uderzenia na materiał działały dwie powierzchnie tnące. Przecinak był osadzany w drewnianym pniu. Sposób wycinania tesser ilustruje fragment steli grobowej z Ostii, pochodzący prawdopodobnie z IV wieku n.e.

Opracował :

Michał Aniszewski